Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 9

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen umum şiirlerinin her çeşidine maruz ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, taalluk eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile ait ve Türk’e özgü mazmunında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve muayyen bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle makaslamaklan ve giderek anonimleeğlenceli bir nazım biçimidir. Koşukler asıl dörtlüklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. Koşuklerdeki dörtlüklere (üçlük veya ikilik de olur) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise umum dilinde “putrel” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonra yine edilen ikilik (ya da elan çok) dizelerdir.

Koşuknün muayyen bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da rastgele bir umum şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü evet. Bu yüzden türkü tipinin en açık özelliği melodisidir. Koşukler hece ölçüsünün her lafıbıyla söylenir. Yani hece sayısı bakımından bir sınırlama olmaz.

Koşuklerin koskocaman çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuştur. Koşukler bu şekilde umumın dünyalıkı olurlar ve umumın her kesimine hitap eden sanatçılar tarafından albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan münteşir bir musiki türüdür. Koşukler çoğu su, bir doğa olayı ya da bir kahramanlık kontrasında doğar ve yayılırlar. Koşukler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, mevzi adlarının, hatta konuların bile değiştiği görüldüğü ciğerin, nerede doğduklarını saptamak müşkülleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere nazaran usulsüz ve usullü ırlamakler olarak iki kıvrım yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı ciğerine saha uzun havalardır. Usullü olan ırlamakler grubunda ise ekseri katakulli havaları mevzi alır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da kırık keyif adı verilmektedir.

Türklerde aksiyonlenen konulara nazaran de sınıflama fail yazarlar vardır. Mevzularına nazaran ırlamakler:

Ninniler
Çocuk ırlamakleri
Huy ırlamakleri
Aşk ırlamakleri
Kahramanlık ve askerlik hizmeti ırlamakleri
Merasim ırlamakleri
İş ırlamakleri
Karşılıklı ırlamakleri
Ölüm ırlamakleri (Ağıt)
Entrika ırlamakleri
Beğeni ve hayvan ırlamakleri
Efe ve derebeyi ırlamakleri
Cinayetler ve dağklı olaylarla alakalı ırlamakleri
Güldürücü ırlamakleri