Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 5

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen avam şiirlerinin her çeşidine verilen ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, ilgi eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile ilgili ve Türk’e özgü manaında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve muayyen bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle ovalan ve zamanla anonimleşen bir nazım biçimidir. ırlamakler temel dörtlüklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. ırlamaklerdeki dörtlüklere (üçlük yahut ikilik bile olur) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise avam dilinde “bağlama” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonrasında gene edilen ikilik (ya da elan çok) dizelerdir.

ırlamaknün muayyen bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da herhangi bir avam şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü olur. Bu yüzden türkü tipinin en kabartılı özelliği melodisidir. ırlamakler hece ölçüsünün her kalıbıyla söylenir. Doğrusu hece skorsı itibarıyla bir sınırlama gayrimümkün.

ırlamaklerin yetişkin çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuşdolaşma. ırlamakler bu şekilde avamın varlıkı olurlar ve avamın her kesimine hitap fail sanatçılar tarafından albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan geniş bir çalgı türüdür. ırlamakler çoğu misil, bir tabiat fenomenı ya da bir kahramanlık içinsında doğar ve yayılırlar. ırlamakler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, yer adlarının, ayrıca konuların birlikte değişmiş olduğu görüldüğü karınin, nerede doğduklarını saptamak eforleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere için usulsüz ve usullü yırler olarak dü alt bölüm yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı karınine kayran uzun havalardır. Usullü olan yırler grubunda ise umumiyetle olta havaları yer kırmızıır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da fay âlem adı verilmektedir.

Türklerde mesleklenen konulara için bile sınıflama yapan yazarlar vardır. Konularına için yırler:

Ninniler
Çocuk yırleri
Tabiat yırleri
Aşk yırleri
Kahramanlık ve askerlik hizmeti yırleri
Seremoni yırleri
İş yırleri
Karşılıklı yırleri
Ölüm yırleri (Ağıt)
Temsil yırleri
Karakter ve efsanevi yırleri
Zeybek havası ve derebeyi yırleri
Cinayetler ve kırıcıklı olaylarla alakalı yırleri
Güldürücü yırleri